Puszcza Białowieska — ostatni pierwotny las nizinny Europy

Puszcza Białowieska stanowi jeden z nielicznych zachowanych w Europie kompleksów leśnych, w których procesy ekologiczne przebiegają bez znaczącej ingerencji człowieka. Rozpościera się na obszarze Polski i Białorusi i jest wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Bór mieszany świeży na terenie Puszczy Białowieskiej. Źródło: Wikimedia Commons, CC BY-SA

Charakterystyka kompleksu leśnego

Puszcza Białowieska obejmuje po stronie polskiej obszar liczący ponad 62 000 hektarów, z czego część stanowi Białowieski Park Narodowy. Po stronie białoruskiej leży znacznie większy fragment — Bieławieżskaja Puszcza — łącznie z częścią polską tworząc transnarodowy obiekt dziedzictwa UNESCO wpisany na listę w 1979 roku i rozszerzony w kolejnych latach.

Las ten charakteryzuje wielopokoleniowość drzewostanów, duże zasoby martwego drewna i brak regularnych zrębów w strefie ścisłej ochrony. Dominują dęby szypułkowe (Quercus robur), lipy drobnolistne (Tilia cordata), graby zwyczajne (Carpinus betulus), świerki pospolite (Picea abies) i olsze czarne (Alnus glutinosa) w siedliskach wilgotnych.

Żubr europejski — symbol Puszczy

Żubr europejski (Bison bonasus) to największy lądowy ssak Europy i gatunek ściśle związany z Puszczą Białowieską. Po wytępieniu w naturze w 1927 roku, na skutek działań wojennych i kłusownictwa, gatunek odtworzono z osobników przetrzymywanych w ogrodach zoologicznych. Polska miała kluczowy udział w tym procesie.

Białowieski Park Narodowy prowadził rezerwatową hodowlę żubrów od lat trzydziestych XX wieku. Dziś populacja polska żubra liczy ponad tysiąc osobników — przy czym znaczna część przebywa poza Puszczą, na terenach innych kompleksów leśnych w Polsce. Żubr pozostaje gatunkiem narażonym w klasyfikacji IUCN.

Kornik drukarz i kontrowersje wokół cięć sanitarnych

W drugiej dekadzie XXI wieku Puszcza Białowieska stała się areną poważnego konfliktu między leśnikami a ekologami w związku z gradacją kornika drukarza (Ips typographus) w drzewostanach świerkowych. Ówczesna decyzja Ministerstwa Środowiska o zwiększeniu limitów pozyskania drewna w Puszczy spotkała się z protestami organizacji przyrodniczych i doprowadziła do postępowania Komisji Europejskiej.

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w 2017 roku nakazał Polsce wstrzymanie wycinki w Puszczy Białowieskiej objętej siecią Natura 2000. Orzeczenie to stało się jednym z najgłośniejszych precedensów dotyczących ochrony lasów europejskich w kontekście prawa unijnego.

Puszcza w kontekście zmian klimatycznych

Zmiany klimatyczne wpływają na skład gatunkowy i kondycję zdrowotną drzewostanów Puszczy. Świerk — gatunek chłodnych i wilgotnych siedlisk — stopniowo ustępuje na rzecz gatunków ciepłolubnych: dębu i lipy. Zjawisko to, obserwowane przez naukowców z Instytutu Badawczego Leśnictwa, jest procesem długotrwałym, ale wyraźnym w analizach wieloletnich.

Susze i anomalie termiczne zwiększają podatność drzewostanów na patogeny grzybowe i szkodniki wtórne. Badacze wskazują, że naturalne lasy o złożonej strukturze — takie jak Puszcza Białowieska — wykazują wyższą odporność na tego rodzaju zaburzenia niż jednowiekowe plantacje.

Status prawny i zarządzanie

Po stronie polskiej za zarządzanie obszarami leśnymi poza parkiem narodowym odpowiada Nadleśnictwo Białowieża, Hajnówka i Browsk. Białowieski Park Narodowy jest jednostką podległą Ministerstwu Klimatu i Środowiska i posiada własny plan ochrony wyznaczający strefy z różnymi reżimami ochronnymi.

Bieżące działania ochronne i badawcze koordynuje Instytut Badawczy Leśnictwa oraz Centrum Badań Ekologicznych Polskiej Akademii Nauk. Wyniki badań prowadzonych w Puszczy są regularnie publikowane w międzynarodowych czasopismach naukowych.